Wonen bij een hoogspanningslijn: hoe erg is het?

Straling van een hoogspanningslijn: iedereen kent de masten, maar bijna niemand weet dat er ook hoogspanningskabels onder straten en tuinen liggen. Woon je bij een hoogspanningsmast of boven zo'n kabel, dan lig je mogelijk elke nacht in een magneetveld dat ver boven de bouwbiologische richtwaarden uitkomt. In dit artikel lees je wat het magneetveld van een hoogspanningslijn is, wat de overheid als grens hanteert, wat er bekend is over leukemie bij kinderen en ALS, en hoe je het zelf meet.

Wat voor straling geeft een hoogspanningslijn?

Een hoogspanningslijn geeft geen wifi- of 5G-straling, maar laagfrequente velden van 50 Hz: een elektrisch veld door de spanning en een magnetisch veld door de stroom. Het elektrische veld wordt grotendeels tegengehouden door muren en bomen. Het magnetische veld niet. Dat gaat dwars door je muren, je dak en je matras heen. Afschermen is hier dus een doodlopende weg.

Hoe sterk het magneetveld is, hangt af van de stroom door de lijn en van de afstand. Hoe meer stroom, hoe breder de zone waarin het veld hoog is. Het verschil tussen laagfrequent en hoogfrequent lees je op Soorten straling.

En ondergrondse hoogspanningskabels?

We kijken allemaal naar de lelijke masten. Maar hoogspanningskabels liggen ook begraven onder de grond, en op nog veel meer plekken liggen middenspanningskabels. Bijna niemand weet dat hij boven of vlak naast zo'n kabel woont.

Een voorbeeld uit Dordrecht. Daar loopt een ondergrondse 150 kV-kabel door de stad. Het RIVM mat dat je, omgerekend naar een jaargemiddelde, pas op 32 meter afstand onder de 400 nT (0,4 microtesla) komt. Dat is de grens die de overheid veilig vindt. Bouwbiologische richtwaarden gaan voor je slaapplek uit van 20 nT. Dat is twintig keer lager. Je zal er maar wonen!

Wat me ook stoort: dat jaargemiddelde. De stroom door een kabel wisselt over de dag en over het jaar. Een gemiddelde verbergt de pieken, en jij slaapt er elke nacht.

Nieuwe kabels worden tegenwoordig anders in de grond gelegd om het veld te beperken. Dat is een teken dat men doorheeft wat er speelt. Maar de oude kabels liggen er nog gewoon.

Wat is het Nederlandse beleid rond hoogspanningslijnen?

Sinds 2005 heeft Nederland een voorzorgsbeleid. Het RIVM beschrijft het zo: bij nieuwe woningen, scholen en kinderopvang hoort het jaargemiddelde magneetveld van een bovengrondse hoogspanningslijn niet boven de 0,4 microtesla uit te komen. De strook rond de lijn waar het veld hoger is, heet de magneetveldzone. Die wordt zo veel mogelijk vrijgehouden (RIVM, achtergronden van het beleid).

Per 1 oktober 2023 is het beleid aangepast (RIVM-informatiebrief over de herijking):

• Netbeheerders moeten nu bij alle nieuwe of gewijzigde onderdelen, ook ondergrondse kabels, hoogspanningsstations en transformatorhuisjes, redelijke maatregelen nemen om het magneetveld zo laag mogelijk te houden.
• Een magneetveldzone en afstandsadvies gelden alleen voor bovengrondse lijnen.
• Ook verpleeghuizen en woonvormen voor mensen met een beperking tellen nu mee als gevoelige bestemming.

Twee dingen vallen me op. Ten eerste: het beleid geldt alleen voor nieuwe situaties. Woon je al naast een lijn, dan verandert er niets. Ten tweede: de Europese blootstellingslimiet ligt op 100 microtesla. Dat is 250 keer hoger dan de Nederlandse voorzorgswaarde, en 5.000 keer hoger dan de bouwbiologische richtwaarde voor je slaapplek. Hoe zulke normen tot stand komen, lees je in Normen voor straling: ICNIRP, WHO en Gezondheidsraad.

Wil je weten of er een lijn bij jou in de buurt loopt? Op de netkaart van het RIVM klik je een lijn aan en zie je de spanning en de afstand waarbinnen de magneetveldzone berekend moet worden. Let op: ondergrondse kabels staan daar niet op.

Wat blijkt uit onderzoek naar hoogspanning en leukemie bij kinderen?

Leukemie is de meest voorkomende vorm van kanker bij kinderen. En juist daar is het verband met magneetvelden het sterkst onderzocht.

• Ahlbom en collega's (2000) voegden de gegevens van negen studies uit onder meer Zweden, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten samen. Wat blijkt uit dit onderzoek: kinderen die thuis aan een magneetveld van 0,4 microtesla of meer werden blootgesteld, hadden twee keer zoveel kans op leukemie. Het verscheen in de British Journal of Cancer. Daar komt die 0,4 microtesla in het beleid vandaan.
• Het IARC, het kankeronderzoeksbureau van de WHO, deelde laagfrequente magnetische velden in 2002 in als "mogelijk kankerverwekkend" (groep 2B) (IARC Monografie 80).
• Draper en collega's (2005) onderzochten in Engeland en Wales de afstand tussen het geboorteadres van kinderen en lijnen van 275 en 400 kV. Wat bleek: kinderen geboren binnen 200 meter van een lijn hadden 69% meer kans op leukemie (relatief risico 1,69), tussen 200 en 600 meter 23% meer. Het verscheen in de BMJ. Opvallend: het effect reikte verder dan het magneetveld van de lijn alleen zou verklaren.
• Michael Kundi, hoofd van het Instituut voor Milieugezondheid van de Medizinische Universität Wien, schreef het hoofdstuk over kinderkanker in het BioInitiative Report 2012. Zijn conclusie: het risico wordt statistisch significant vanaf 3 tot 4 milligauss (300 tot 400 nT), er is geen aanwijzing voor een drempel, en de blootstelling door hoogspanningslijnen zou gemiddeld onder ongeveer 1 milligauss (100 nT) moeten blijven.

Het RIVM zelf rekent: als het verband oorzakelijk is, komt ongeveer 0,4% van de nieuwe gevallen van kinderleukemie door wonen bij een hoogspanningslijn. De overheid noemt dat risico klein. Ik zie het anders. Voor de ouders van dat kind is het niet klein. Meer over kinderen en straling lees je in Straling en kinderen.

Is er een verband tussen magneetvelden en ALS?

Ja, en dat onderzoek komt uit Nederland. T. Koeman, Roel Vermeulen en collega's van het IRAS (Universiteit Utrecht) en de Universiteit Maastricht gebruikten de Nederlandse Cohort Studie: ruim 58.000 mannen en 62.000 vrouwen die sinds 1986 gevolgd worden. Ze vergeleken 76 mannen en 60 vrouwen die aan ALS overleden met een willekeurige groep van ongeveer 4.000 deelnemers.

De uitkomst: mannen die op hun werk aan hoge niveaus van laagfrequente magneetvelden werden blootgesteld, hadden ruim twee keer zoveel kans op ALS. Het gaat om beroepen als elektricien, kabelmonteur en lasser: mensen die werken bij hoogspanningslijnen, elektromotoren, lasapparatuur en inductieverwarmers. Andere factoren, zoals oplosmiddelen en pesticiden, lieten nauwelijks verband zien. Het verscheen in 2017 in Occupational & Environmental Medicine. Werk je zelf in zo'n omgeving, lees dan ook Straling op de werkplek.

Hoogspanning en zendmasten: een dubbele belasting

Een oplettende chauffeur wees me op het knooppunt A50-A15, waar opvallend vaak ongelukken gebeuren. Men wijt het vaak aan 5G. Ik reed er met mijn Safe and Sound aan en merkte bij de mast niet meer hoogfrequente straling dan bij andere masten. Maar er lopen ook twee hoogspanningslijnen over de A50.

Op de terugweg filmde ik mijn meters. Op het moment dat ik onder de tweede lijn doorreed, liep de hoogfrequente straling op tot 1.600 µW/m², terwijl het magneetveld opliep tot 2.500 nT (25 mG). Daar staat ook een zendmast. Zit je op de afstand waar de bundel van die mast de weg raakt en rijd je onder de lijnen door, dan krijg je beide tegelijk te verwerken. Wat dat cumulatief in je hoofd doet, weet niemand. Hoe de straling van een mast tot in je huis komt, lees je in 5G zendmast in de buurt.

Hoe meet je het magneetveld van een hoogspanningslijn?

Meten is weten. Een magneetveld zie je niet en voel je niet. Zo pak je het aan:

1. Meet met de TriField TF2 op stand MAG. Loop van de voorkant van je huis naar de achterkant, en meet vooral op je bed en in de kinderkamer.
2. Wil je het precies weten, gebruik dan een magneetveldmeter als de AlphaLab USH2.
3. Meet op verschillende momenten. 's Ochtends, 's avonds en op een koude winterdag: de stroom door een lijn of kabel wisselt, en het veld dus ook.
4. Vergelijk met de richtwaarden. Onder de 20 nT (0,2 mG) op je slaapplek is ideaal. Boven de 100 nT (1 mG) zit je boven de waarde die Kundi aanbeveelt. Boven de 400 nT zit je boven de grens van de overheid.

Liever laten meten? Ik kom graag langs voor een meting aan huis. Vaak blijkt dan dat niet alleen de lijn buiten, maar ook bronnen in huis meetellen. Meer daarover in Straling in je woning.

Wat kun je doen?

• Afstand is je beste vriend. Een magneetveld scherm je niet zomaar af. Kies voor de slaapkamer de kant van het huis die het verst van de lijn of kabel af ligt, en zet het bed waar je het laagst meet.
• Kijk bij het kopen of huren van een huis op de netkaart van het RIVM, en meet. Een ondergrondse kabel zie je niet op de kaart.
• Ruim je eigen bronnen op. De meterkast, een omvormer van zonnepanelen of een verlengdoos achter het bed geven ook magneetvelden. Die kun je zelf aanpakken. Ga niet aarden op een plek waar het magneetveld hoog is: lees eerst Aarden en geaard slapen.
• Harmoniseer daarna. Met een MemonizerCOMBI in het stopcontact harmoniseer je de hele woning. Hoe dat werkt, lees je op Werkt Memon echt? Rijd je dagelijks onder hoogspanningslijnen door, dan is er de MemonizerCAR plus voor in de auto.

Veelgestelde vragen

Hoeveel afstand moet je houden van een hoogspanningslijn?

Dat hangt af van de spanning en de stroom. Op de netkaart van het RIVM zie je per lijn de afstand waarbinnen de magneetveldzone berekend wordt. Bij een ondergrondse 150 kV-kabel in Dordrecht zat je pas op 32 meter onder de 0,4 microtesla. Meet het bij je eigen huis.

Is wonen bij een hoogspanningsmast schadelijk?

Het IARC noemt laagfrequente magneetvelden mogelijk kankerverwekkend, en onderzoek laat bij kinderen boven de 0,4 microtesla een verdubbeld risico op leukemie zien. Ik zou er geen kinderen laten slapen zonder te meten.

Geeft een ondergrondse hoogspanningskabel ook straling?

Ja. De grond houdt het magneetveld niet tegen. In Dordrecht zat je bij een ondergrondse 150 kV-kabel pas op 32 meter onder de grens van de overheid.

Wat is het verschil tussen 0,4 microtesla en de bouwbiologische richtwaarde?

0,4 microtesla (400 nT) is de voorzorgswaarde van de Nederlandse overheid voor nieuwe situaties. Bouwbiologische richtwaarden voor de slaapplek liggen op 20 nT. Dat is twintig keer lager.

Woon je bij een hoogspanningslijn en twijfel je wat in jouw situatie het beste is? Neem contact op. Ik meet het graag bij je thuis, op de plek waar je slaapt.